Tarot z 1909 roku: najsłynniejsze karty świata

Zimą roku 1909 w Londynie przed pustą kartką papieru stała młoda ilustratorka. Nazywała się Pamela Colman Smith, miała 31 lat i w ciągu kolejnych sześciu miesięcy namalowała coś, co w następnym stuleciu miało zobaczyć ponad 100 milionów ludzi: wszystkie 78 kart talii tarota, która miała stać się światowym standardem.

Za swoją pracę dostała jednorazowe honorarium w wysokości kilkudziesięciu funtów. Żadnych tantiem. Żadnego udziału w sprzedaży. Zmarła cztery dekady później w zapomnieniu i biedzie, a pochowano ją w nieoznaczonym grobie na południowym zachodzie Anglii.

Jej karty drukuje się dziś w dziesiątkach języków. Opiera się na nich 80% wszystkich rozkładów tarota na świecie, od profesjonalnych tarocistów w Warszawie, przez aplikacje mobilne w Tokio, aż po nowoczesne platformy internetowe, takie jak rozkłady tarota na moj-horoskop.pl.

To historia kart, których używasz u nas. I kobiety, która mimo ich sławy nigdy nie doczekała się uznania.

Tarot nie narodził się jako narzędzie wróżbiarskie. W XV-wiecznych Włoszech służył jako zwykła gra karciana. Najstarsza zachowana talia, tarot Visconti-Sforza z 1440 roku, była luksusowym, ręcznie malowanym przedmiotem dla księcia Mediolanu, porównywalnym z dzisiejszym limitowanym wydaniem artystycznym.

Jeszcze ciekawszy jest tzw. tarot Sola-Busca z 1491 roku, czyli pierwsza kompletna talia 78 kart, która się zachowała, i prawdopodobnie największa inspiracja dla Pameli Colman Smith 400 lat później. Włoski miedziorytnik jako pierwszy zilustrował również małe arkana (zwykłe karty, takie jak „trzy kielichy” czy „pięć mieczy”), co było rewolucyjnym pomysłem, o którym potem na ponad cztery stulecia niemal zapomniano.

Ezoteryczny wymiar tarota pojawił się dopiero w XVIII wieku we Francji. Okultysta Antoine Court de Gébelin w 1781 roku oświadczył, bez żadnego dowodu, że tarot pochodzi ze starożytnego Egiptu i zawiera tajemne nauki mistyczne. To nie była prawda, ale mit się przyjął. Tarot z dnia na dzień stał się narzędziem do kontaktu z innymi rzeczywistościami.

W ciągu XIX wieku tarot zadomowił się w środowisku ezoterycznym, zwłaszcza w zakonie Hermetic Order of the Golden Dawn, londyńskim stowarzyszeniu okultystycznym, którego członkami byli tak różnorodni ludzie jak pisarz Bram Stoker (autor Drakuli), poeta W. B. Yeats czy… pewien konserwatywny uczony nazwiskiem Arthur Edward Waite.

Arthur Edward Waite (1857-1942) był amerykańskim mistykiem mieszkającym w Londynie, członkiem Złotego Brzasku i autorem około dwudziestu książek o ezoteryce. Był intelektualistą, nie malarzem. Potrzebował kogoś, kto przełoży jego wizję symbolicznej głębi na obrazy.

Wybrał Pamelę Colman Smith (1878-1951), zwaną „Pixie”, urodzoną w Londynie z amerykańskich rodziców, wychowaną częściowo na Jamajce, wykształconą w Nowym Jorku, z karaibską wrażliwością na kolory i symbolikę folklorystyczną. Smith była członkinią Golden Dawn i znaną ilustratorką plakatów teatralnych oraz książek, a przede wszystkim artystką skrajnie niedocenianą.

Zlecenie ukończyła w 1909 roku w zaledwie sześć miesięcy. Namalowała wszystkie 78 kart: 22 karty Wielkich Arkanów oraz 56 kart Małych Arkanów, zilustrowanych w rewolucyjny sposób. Wydawca William Rider & Son wydrukował talię pod koniec 1909 roku pod nazwą „The Rider Tarot”. Cena: sześć szylingów.

Przez całe dziesięciolecia karty sprzedawano pod nazwą „Rider-Waite”, a nazwiska ilustratorki nikt nie podawał. Dopiero w latach 70. XX wieku środowisko tarocistów zaczęło forsować określenie „Rider-Waite-Smith”, by autorstwo Pameli zyskało zasłużoną widoczność. Dziś jej nazwisko jest częścią standardu.

„Właśnie skończyłam duże zlecenie za bardzo małe pieniądze!”
Pamela Colman Smith w liście do Alfreda Stieglitza o ukończeniu prac nad tarotem, listopad 1909

Do roku 1909 małe arkana w większości talii wyglądały jak karty do gry: po prostu trzy kielichy ułożone obok siebie, pięć mieczy w stylizowanym wzorze, dziesięć monet w okręgu. Abstrakcyjne. Bez opowieści. Kto nie miał za sobą lat nauki, praktycznie nie umiał ich interpretować.

Pamela Colman Smith zrobiła coś, co radykalnie zdemokratyzowało tarot: każdą z 56 kart małych arkanów zamieniła w scenę z ludźmi, uczuciem, opowieścią. Nagle nie trzeba było znać symboliki kabalistycznej, by zrozumieć, że Piątka Kielichów, postać w czarnym płaszczu, która z przygnębieniem patrzy na trzy przewrócone kielichy i nie zauważa dwóch pozostałych stojących za nią, oznacza „opłakujesz stratę i nie widzisz tego, co Ci pozostało”.

To podejście uczyniło tarot przystępnym dla zupełnie początkujących, a zarazem wystarczająco bogatym, by zgłębiać go przez całe życie. Smith wprowadziła do każdej karty dziesiątki drobnych symboli, takich jak gesty rąk, kolory ubrań, kwiaty w tle, zwierzęta i krajobrazy, w których interpretatorzy do dziś odkrywają nowe warstwy znaczeń.

Rezultat? RWS stał się podstawą dla ponad 200 kolejnych talii tarota wydanych w XX i XXI wieku. Dziś nazywa się to „tradycją RWS”, czyli całą rodziną talii (Universal Waite, Mystic Tarot, Radiant Rider-Waite, Pamela Colman Smith Centennial i dziesiątki innych), które opierają się na jej strukturze wizualnej i symbolice. To jak z typografią: Pamela zaprojektowała alfabet, na którym wszyscy inni opierali potem własne kroje pisma.

Wielkie Arkana przedstawiają 22 archetypy ludzkiego doświadczenia, od niewinności Głupca (0), przez transformację Śmierci (XIII), aż po pełnię Świata (XXI). Gdy w rozkładzie pojawi się karta Wielkich Arkanów, sygnalizuje zasadniczy temat życiowy, a nie codzienny drobiazg.

Słynna autorka książek o tarocie Eden Gray opisała drogę od Głupca do Świata jako „Podróż Głupca” (Fool's Journey), czyli 22 etapy dojrzewania duszy. Zobacz, jak tę podróż widziała Pamela:

Zwróć uwagę na drobne detale: biały pies u stóp Głupca (instynkt), zasłona między kolumnami Najwyższej Kapłanki (brama do podświadomości), symbol nieskończoności nad głową Maga (połączenie nieba i ziemi). Każdy detal ma znaczenie. W tradycji RWS żadne pociągnięcie pędzla nie jest przypadkowe.

Wypróbuj codzienne losowanie jednej karty za darmo i zobacz, jak jedna z tych 22 kart może odnosić się wprost do Twojej aktualnej sytuacji.

Małe Arkana liczą 56 kart podzielonych na cztery kolory, z których każdy odpowiada jednemu żywiołowi i obszarowi życia. Zacznijmy od tego najważniejszego dla większości rozkładów, czyli od Kielichów.

Kielichy = Woda = Emocje, relacje, miłość, intuicja. Gdy w rozkładzie pojawia się dużo kielichów, tarot pyta Cię o uczucia. Co skrywasz w sercu? O kim myślisz? Czego boisz się kochać?

Zauważ płynny ruch od Asa Kielichów (jeden kielich, z którego spływa pięć strumieni wody, czyli czysta, nowa miłość), przez Dziesiątkę Kielichów (rodzina pod tęczą, czyli spełnione szczęście emocjonalne), aż po karty dworskie, które przedstawiają różne typy ludzi w Twoim życiu: Pazia jako młodego marzyciela, Rycerza jako romantycznego poszukiwacza przygód, Królową jako empatyczną mądrą kobietę i Króla jako dojrzałego emocjonalnie partnera.

Miecze = Powietrze = Myślenie, komunikacja, konflikt, prawda. Miecze to najbardziej dramatyczny kolor tarota RWS. Zawierają najwięcej bolesnych obrazów: skrępowana kobieta wśród ośmiu mieczy, postać przebita dziesięcioma mieczami na tle skalistych gór, serce przeszyte trzema ostrzami.

Nie znaczy to, że są „złymi” kartami. Miecze po prostu mówią prawdę, nawet gdy boli. Mówią: prawda, do której boisz się przyznać, to właśnie ta, którą najbardziej musisz usłyszeć.

Dziewiątka Mieczy, postać siedząca w łóżku, z głową w dłoniach, za plecami dziewięć mieczy, jest jedną z najbardziej znanych kart spośród wszystkich 78. Przedstawia nocny lęk, obawy i czarne myśli, które o trzeciej nad ranem wyglądają jak apokalipsa. Do dziś jest najczęściej wyszukiwaną kartą na forach tarotowych.

Różdżki = Ogień = Kreatywność, działanie, pasja, ambicja. Różdżki to energia, która rano wyciąga Cię z łóżka. Inspiracja, zapał, odwaga, by coś zacząć. Bez nich tylko leżysz i czekasz, aż życie samo do Ciebie przyjdzie.

Zauważ, że Pamela Colman Smith namalowała różdżki jako żywe gałęzie z małymi listkami, a nie jako gładkie drewniane kije. To subtelne przypomnienie: kreatywność jest organiczna, wciąż rośnie i nigdy się nie kończy. Dwójka Różdżek z postacią trzymającą kulę ziemską jest jedną z najbardziej lubianych kart przedsiębiorców i wizjonerów, ponieważ symbolizuje moment, gdy masz w ręku cały świat możliwości i musisz zdecydować, w którą stronę pójdziesz.

Pentakle = Ziemia = Pieniądze, praca, zdrowie, świat materialny. Pentakle są „przyziemne” w najlepszym tego słowa znaczeniu. Pytają: jak zarabiasz? Masz dach nad głową? Dbasz o ciało? Czy Twoje życie jest zrównoważone?

Jedną z najbardziej lubianych kart jest Ósemka Pentakli, na której rzemieślnik pilnie wykuwa jeden pentakl po drugim, skupiony, cierpliwy. To karta mistrzostwa przez powtarzanie. Nic wielkiego nie dzieje się szybko. Chcesz dojść do mistrzostwa? Każdego dnia od nowa, krok po kroku. Dziesiątka Pentakli pokazuje natomiast ostateczną nagrodę: majątek na pokolenia, rodzinę, dziedzictwo.

Pamela Colman Smith i Arthur Waite wprowadzili do kart dziesiątki symbolicznych smaczków, które nawet po stu latach wciąż odkrywają kolejne pokolenia tarocistów. Oto cztery najciekawsze:

1. Lilie i róże. Mag ma na stole białe lilie (czystość intencji) i czerwone róże (namiętne pragnienie). Udana manifestacja potrzebuje obu: czystości i ognia.
2. Ta sama woda w Gwieździe i Umiarkowaniu. Obie karty pokazują postać z dwoma naczyniami, z których woda przelewa się między tym, co duchowe, a tym, co materialne. Smith połączyła w ten sposób dwie odległe karty jak dwie strony tej samej monety.
3. Cztery istoty w Świecie. W czterech rogach karty Świat znajdziesz anioła, orła, byka i lwa, czyli czterech ewangelistów, cztery żywioły, cztery fazy życia. Wielkie Arkana zataczają pełny krąg.
4. Tajny podpis Pameli. Praktycznie na każdej karcie jest maleńki monogram „PCS”, a niektóre są ukryte w krajobrazie, listowiu, cieniach. Szukanie znaku Pameli stało się wśród kolekcjonerów grą.

Pamela Colman Smith nigdy nie dostała tantiem ze swoich kart. Całe życie próbowała utrzymać się jako ilustratorka i pisarka. Nawróciła się na katolicyzm, przeprowadziła się do Kornwalii, otworzyła pensjonat dla księży, który jednak zbankrutował. Odziedziczyła niewielki majątek, ale szybko go rozdała przyjaciołom.

Zmarła 18 września 1951 roku w Bude (Kornwalia), w wieku 73 lat, w biedzie, bezdzietna i zapomniana. Jej majątek po śmierci sprzedano na licytacji, by pokryć długi. Pochowano ją w nieoznaczonym grobie, którego dokładnego położenia nikt już nie zna.

W tym samym czasie jej karty sprzedawały się w tysiącach egzemplarzy w Stanach Zjednoczonych i Europie. Wydawnictwo U.S. Games Systems nabyło prawa w 1971 roku i przez kolejne 50 lat wydrukowało szacunkowo ponad 100 milionów egzemplarzy jej dzieła.

Dopiero w 2009 roku, w setną rocznicę powstania kart, środowisko tarotowe zaczęło systematycznie doceniać Pamelę. Ukazały się książki o jej pracy, muzea zorganizowały wystawy, a wydawcy zaczęli oficjalnie używać nazwy „Smith-Waite” zamiast samej „Rider-Waite”. Ze stuletnim opóźnieniem.

Gdy dziś klikasz w kartę tarota w jakiejkolwiek aplikacji na świecie, w tym w naszej, patrzysz najprawdopodobniej na obraz namalowany przez młodą ilustratorkę, która za swoją pracę nie dostała więcej niż pięćdziesiąt funtów i o której istnieniu prawie nikt nie wiedział jeszcze długo po jej śmierci.

Na moj-horoskop.pl używamy oryginalnych skanów kart z 1909 roku, dokładnie tak, jak namalowała je Pamela Colman Smith.

RWS wybraliśmy z dwóch głównych powodów:

• Standard, którego używają profesjonaliści. Jeśli zainteresuje Cię głębsze studiowanie tarota, o tych kartach znajdziesz najwięcej literatury, po polsku i po angielsku. Żadna inna talia nie ma tak bogatego aparatu interpretacyjnego.
• Legalne i uczciwe. Domena publiczna oznacza, że nie kradniemy pracy żyjącym artystom, bo korzystamy z dziedzictwa artystycznego, które po ponad stu latach jest swobodnie dostępne dla całej ludzkości. Szacunek dla Pameli wyrażamy tym, że piszemy o niej artykuły takie jak ten.

Jeśli chcesz przekonać się o sile tarota osobiście, wypróbuj bezpłatne codzienne losowanie karty dnia. Wystarczy zadać pytanie, wybrać karty, a w kilka sekund otrzymasz osobistą interpretację opartą na tradycji, którą ponad sto lat temu jedna młoda kobieta przełożyła na 78 nieśmiertelnych obrazów.